Tag: aardappelen

ZO 8 OKT: Puddingchemie! 7-14 jaar – Weekend van de Wetenschap


Reserveren
Op 8 oktober maken kinderen in het Weekend van de Wetenschap en in de Dutch Food Week pudding in het Hemlab. In de Zaanstreek wordt al eeuwenlang stijfsel en zetmeel gefabriceerd uit tarwe, rijst, mais en aardappelen.  Nu de laatste puddingfabriek plaats maakt voor appartementen doet het Hemlab, het Wetenschap Laboratorium voor kinderen, onderzoek naar het bereiden van pudding uit aardappelen. De pudding is geheel biologisch en wordt gemaakt uit piepers, bietjes, geelwortel en natuurlijke aroma’s.

WvdW Puddingchemie! (7+) in het Hemlab
Zo 8 okt 2023 10.30-12.00 uur
Zo 8 okt 2023 13.00-14.30 uur
Zo 8 okt 2023 15.30-17.00 uur

Kind 7-14: Gratis of Donatie
Max. 1 volwassene per kind

Tickets vanaf 27 sep: www.hemlab.nl/reserveren/
 HEMLAB, Barndegat 8, Zaandam | www.hemlab.nl | 06-17165114 | info@hemlab.nl
faq Veel gestelde vragen

Lesbrief Stijfsel: Het Zaanse Witte Goud

[Stijfsellab] [Cultuurmenu Zaansteeek]
Op schilderijen van beroemde Nederlandse schilders uit de Gouden Eeuw staan rijke mensen afgebeeld met mooie witte kragen. Wat elk Zaans kind moet weten, is dat die witte kragen zo mooi in vorm bleven door het witte stijfsel dat in de Zaanstreek in grote hoeveelheden met de beste kwaliteit werd gemaakt voor Amsterdam, voor heel Engeland en voor de Verenigde Staten van Amerika.

Tijdens het bezoek aan het Hemlab wordt aan het thema ruim aandacht besteed en gaan de leerlingen stijfsel uit aardappelen isoleren. Het stijfsel wordt in het laboratorium meteen gebruikt en getest. Deze workshop is prima te combineren met bijvoorbeeld:

  • de rondleiding “Proef de Gouden Eeuw in het Rijksmuseum;
  • een groepsgesprek over de Nachtwacht in de klas;
  • de workshop “De kracht van Kragen” op school onder leiding van textielkunstenaar Nathalie Prins-van Duin.

Ook de gidsen in het Rijksmuseum en Nathalie Prins-van Duin geven speciale aandacht aan het thema Stijfsel, Het Zaanse Witte Goud.

Bezoek aan het Hemlab

bij binnenkomst op het Hemlab doen de leerlingen een witte onderzoekersjas aan en plakken ze hun naamstickers op. De docent ontvangt per e-mail een verzoek voor het opsturen van de namenlijst.
Op het laboratorium gelden speciale regels. Die worden aan het begin van het bezoek met de leerlingen doorgenomen.
Leerlingen met lang los haar moeten hun haar vastmaken in een paardenstaart, vlecht, knot of in een petje doen. Dit graag vooraf vragen aan de ouders.
De leerlingen gaan in groepjes van 2 stijfsel uit aardappelen isoleren (onttrekken). Dat doen ze in verschillende stappen. Aan het eind maken ze van de stijfsel eerst stijfsellijm. De lijm testen ze op papier en textiel.
De leerlingen noteren in een Stijfselboekje de metingen en waarnemingen van hun het proces. De leerlingen kunnen de zetmeelkorrels in aardappel met jodium aantonen en bekijken onder een vergrootglas of microscoop.
Aan het eind nemen de leerlingen het gemaakte stijfselbezinksel en stijfsellijm mee naar school.

Aan de slag met stijfsel op school

De leerlingen nemen de lijm in afgesloten potjes mee. Ook nemen ze vochtig stijfsel mee naar school.

  • De stijfsellijm kan op school gebruikt worden om mee te lijmen. De lijm is nu 3 dagen te bewaren, Het Hemlab is een onderzoek getart om uit te zoeken hoe de stijfsellijm langer bewaard kan worden.
  • Het stijfselbezinksel is nog vochtig en wordt op school gedroogd op een warme droge plek. Het wordt dan een wit poeder en kan heel bewaard worden.. Het kan later worden gebruikt om lijm van te maken of om stof te verharden of te verstevigen. Je kunt er bijvoorbeeld ruimtelijke objecten mee maken van textiel. Als er nog weinig stijfsel over is, dan kan er ook van  aardappelmeel stijfsel gemaakt worden.. Aardappelmeel is goedkoop en in iedere supermarkt verkrijgbaar.

Rondleiding Rijksmuseum: Proef de Gouden Eeuw

Vooraf en na het bezoek van het Stijfsellab in het Hemlab is een rondleiding Proef de Gouden Eeuw in het Rijksmuseum een uitstekende aanvulling op het thema Stijfsel, het Zaanse Witte Goud, want op ons verzoek besteden de gidsen extra aandacht aan het Thema. Tijdens de rondleidng mogen de leerlingen al hun zintuigen gebruiken tijdens de kennismaking met het dagelijks leven uit de Gouden Eeuw. Ze proeven de specerijen uit verre landen, ruiken het atelier van een meesterschilder, voelen de jurken van rijke dames en luisteren naar instrumenten uit de 17de eeuw.

  • De rondleiding kost voor 15 leerlingen € 82,50
  • Met de Museumpleinbus worden de leerlingen (groep 6,7,en 8) gratis vervoerd.
  • Let op de bus rijdt alleen voor minimaal 45 leerlingen. En er zijn maximaal 60 zitplaatsen voor leerlingen en begeleiders!
  • De rondleiding en de bus zijn te boeken via museumpleinbus.digitalezaken.nl
  • Na bevestiging van de datum en het tijdstip door het Rijksmuseum vraagt u de gidsen om aandacht te besteden aan het thema Stijfsel, het Zaanse Witte Goud. Dat doet u door een e-mail te sturen aan T.Gerbrandy@rijksmuseum.nl met de reserveringsgegevens en de vermelding dat het bezoek plaatst vindt met het thema Stijfsel, het Zaanse Witte Goud van het Hemlab.

Detail uit de Nachtwacht. Rembrandt, Rijksmuseum

Kringgesprek: Wat is er Zaans aan de Nachtwacht?

Als voorbereiding op het bezoek aan het Hemlab kan met de groep de Nachtwacht bespreken worden in de klas.
Download De Nachtwacht: De Nachtwacht
Vraag de kinderen goed te kijken en te vertellen wat ze zien. Bereid je zelf voor met de Schooltelevisieaflevering De Nachtwacht van Rembrandt van Rijn

  • Wat zie je op het schilderij?
  • Zie je dieren op het schilderij?
    (Een hond, een dooie kip en misschien wel meer)
  • Wie heeft het geschilderd?
    (Rembrandt)
  • Waar vind je letters op het schilderij?
    (De handtekening van Rembrandt staat onder de voet van het meisje)
    (Rechtsboven in het donker vind je de namen van opdrachtgevers van het schilderij)
  • Wat doet iedereen op het schilderij?
  • Welke geluiden zou je kunnen horen?
  • Wie zijn die mannen op het schilderij?
    (Je ziet een groep mannen. Ze zijn samen een een schutterij in Amsterdam. Zij beschermden en verdedigden de stad bij een aanval door rondzwervende roversbenden of vreemde legers. Ook zorgden ze in de stad  voor orde, en zorgden er voor dat branden werden geblust. Je kan ze dus vergelijken met tegenwoordig de politie, brandweer en het leger.)
  • Wat voor kleding dragen ze op het schilderij?
  • Wat zou er Zaans op dit schilderij kunnen zijn?
    (De mooie witte kragen. Ze blijven zo mooi stevig door stijfsel dat in Jisp, Wormer, Oostzaan, Koog aan de Zaan en Zaandam werd gemaakt uit graan. In de Zaanstreek waren vroeger tientallen stijfselhuizen waar meer dan 3 miljoen pond stijfsel per jaar werd gemaakt. De Zaankanters maakten niet alleen al het stijfsel voor Amsterdam en Haarlem, maar ook alle stijfsel voor heel Engeland en de Verenigde Staten.)
  • Wie weet wat stijfsel is?
    (Het is zetmeel, een wit poeder. Je kunt het zelf maken uit tarwe(meel), mais, rijst of aardappelen. Dat ga je ontdekken in het Stijfsellab van het Hemlab.)
  • Wat kan je van stijfsel maken?
    (Behangsellijm, papier-maché, stijfsel om kragen en servetten stevig te maken. En je kunt er oobleck mee maken.)

Textielworkshop: De kracht van Kragen

Speciaal voor het programma Stijfsel: Het Zaanse Witte Goud heeft textielkunstenaar Nathalie Prins-van Duin de workshop “De kracht van Kragen” ontwikkeld. De workshop vindt plaats op school.

Door de geschiedenis heen werden kragen gebruikt om een boodschap over te brengen. De grote witte kragen op schilderijen uit “de Gouden Eeuw” kent iedereen wel. Maar hoe maak je deze eigenlijk en wat vertellen ze?
De grote kragen blijven zo mooi uitstaan door het gebruik van stijfsel. Dit stijfsel werd tussen de 16e eeuw en 1945 gemaakt in de Zaanstreek en was heel belangrijk voor de Zaanse economie. Het Zaanse Witte Goud.
De combinatie van vorm, grote, stijfsel, materiaal en techniek geven de kraag betekenis. Samen onderzoeken de leerlingen de kracht en de betekenis van de kraag door de geschiedenis heen. Hierdoor ontwikkel je inzicht in wat in welke periode belangrijk is en wat voor speciale rol
kleding hierin heeft.  

 

De leerlingen maken zelf een molensteenkraag in de vorm die in “de Gouden Eeuw” gebruikelijk was. Hierbij maken ze gebruik van linnen, stijfsel, bijvoorbeeld gemaakt in het Hemlab, naaitechnieken om vorm te geven tot het gewenste eindproduct er is.
De leerlingen ontwerpen en maken een kraag voor deze tijd met gebruik van al de geleerde kennis van de voorgaande lessen. De gemaakte kragen worden geëxposeerd in school en zijn uiteraard eigendom van de maker.
De gidsen in het Rijksmuseum zouden het prachtig vinden als de leerlingen met mooie kragen de Rondleiding: Proef de Gouden Eeuw zouden bezoeken.

  • Workshop: de Kracht van Kragen
  • op school
  • 3 lessen van 90 minuten per les
  • Groep 5, 6, 7, 8
  • Maximaal 15 leerlingen
  • Kosten: € 255,00
  • 1 begeleider vanuit school
  • Thema’s: Kostuumgeschiedenis, Vormgeving, Techniek, Zaans Cultureel Erfgoed en Industrie
  • Textielkunstenaar: Nathalie Prins – van Duin
  • Reserveren en meer informatie binnenkort op www.tanade.nl

Overige lesinformatie

Zaanwiki: stijfselfabricage
Of neem contact op met Geert de Boer, 06-17165114, info@hemlab.nl

Stijfsel: het Zaanse Witte Goud

Workhop op het Hemlab voor het primair onderwijs over 450 jaar stijfselindustrie in de Zaanstreek.

Plannen en aanvragen
Loop je met je leerlingen door het Rijksmuseum in Amsterdam, dan zie je schilderijen van rijke mensen met mooie witte kragen. Wat elk Zaans kind moet weten, is dat die witte kragen zo mooi in vorm bleven door het witte stijfsel dat in de Zaanstreek werd gemaakt uit eerst tarwe en later ook uit rijst en aardappelen.

Bijna alle stijfsel die tussen de 16e eeuw en 1945 in Engeland en Amerika in kleding werd gebruikt, werd gefabriceerd in de Zaanstreek. De stijfselindustrie was eeuwen lang belangrijk voor de Zaanse economie, zodat je het Zaanse stijfsel het Zaanse “witte goud” kunt noemen.

Stijfsel/zetmeel is een basisproduct voor kledingstijfsel en voor plaksel, maar ook voor pudding, soepen en sauzen.

Op het Hemlab gaan de leerlingen 2 aan 2 een eigen stijfselhuis starten. Uit aardappelen isoleren ze zetmeel door raspen, zeven en bezinken. Na winning van het zetmeel, wordt er stijfsel van gefabriceerd.
Iedere leerlingen gaat zijn/haar stijfselhuis promoten met een zelf ontworpen en gemaakte vlag. De vlag wordt gesteven , zodat je kan zien dat de stijfsel een fantastisch ecologisch product is. Nadat de leerlingen hun vlag met een strijkbout droog hebben gestreken zijn ze de trotse bezitters van een mooie vlag.

Stijfsellab zelf zetmeel isoleren uit aardappelen en verwerken tot stijfsel. De stijfsel moet natuurlijk getest en gepromoot worden. ook getest worden op textiel en papier. Leerlingen kleuren ook de zetmeelkorrels in aardappelen en kunnen die bekijken met vergrootglas of microscoop.

Het eindproduct, de vlag, mag de leerling houden. Restanten stijfsel kunnen mee naar school genomen worden en kan gebruikt worden voor een project op school, bijvoorbeeld om stoffen te stijven, kragen te ontwerpen of er mee te lijmen.

Voor wie
Primair onderwijs groep 5, 6, 7 en 8

Duur
t/m 24 leerlingen 105 min.
vanaf 25 leerlingen 120 min.

Locatie
Hemlab, Barndegat 8, 1505 HN Zaandam
   
Het Hemlab is te bereiken met bus, openbaar vervoer, auto en fiets.

Prijs
Groep t/m 22 leerlingen € 231,-
Groep 23-32 leerlingen € 10,50 per leerling.
20% korting op elke volgende workshop op dezelfde dag.
Alle prijzen zijn inclusief 9% btw

Begeleiding
1 of 2 begeleiders per 15 leerlingen

Plannen en aanvragen
In onze kalender zie je op welke dagen je het Hemlab kan bezoeken met je groep.

Vragen?
Stuur een e-mail naar info@hemlab.nl;
of neem contact op met
Marie-Claire Vugts: 06-52484935 of met Geert de Boer 06-17165114

Lesbrief
De leerlingen maken in het Hemlab stijfselbezinksel, stijfsellijm en een promotievlag. Terug op school kunnen de leerlingen aan de slag met de stijfsel om mee te plakken of om er kragen mee te maken.
De workshop is uitstekend te combineren met bijvoorbeeld:

  • met een kringgesprek: Wat is er Zaans aan de Nachtwacht?
  • met de workshop De Kracht van Kragen van de textielkunstenaar Nathalie Prins – van Duin. De leerlingen maken met het stijfsel uit het Hemlab kragen uit de Gouden Eeuw en een 3D kraag naar eigen ontwerp. De kragen kunnen gedragen worden bij het bezoek in het Rijksmuseum of bij het maken van een groepsfoto.
  • met de rondleiding Proef de Gouden Eeuw in het Rijksmuseum. Op aanvraag besteden de gidsen speciaal aandacht aan het thema kragen en het zou heel spannend zijn als de leerlingen eigen gemaakte witte kragen dragen tijdens het bezoek.

De volledige lesbrief: www.hemlab.nl/lesbrief-stijfsellab

Kerndoelen
Nederlands > Schriftelijk onderwijs: 4, 9
Rekenen/Wiskunde > Wiskundig inzicht en handelen: 26, 27, 28, 29, 30, 31, 33
Oriëntatie op jezelf en de wereld > Mens en samenleving: 37
Oriëntatie op jezelf en de wereld > Natuur en techniek: 41, 42, 43
Oriëntatie op jezelf en de wereld > Ruimte: 50
Oriëntatie op jezelf en de wereld > Tijd: 51, 53
Kunstzinnige oriëntatie: 56

Werkvorm
Het Stijfsellab is een workshop waar leerlingen 6 bewerkingen uitvoeren om van aardappelen aardappelen stijfsel te maken. De leerlingen werken in groepjes van 2. Samen zijn de leerlingen verantwoordelijk voor veiligheid en netheid.

Veiligheid

Alle leerlingen en begeleiders dragen witte jassen, bij een aantal experimenten is het verplicht om een veiligheidsbril en/of handschoenen te dragen. Voorafgaand aan het Lab krijgen de leerlingen instructies hoe ze veilig moeten werken. Speciaal voor dit lab krijgen de leerlingen een instructie hoe ze veilig met heet water, gloeilampen en een kaars werken.

Technieken en vaardigheden

  • Lezen van een werkblad
  • Wegen en afmeten
  • Raspen, zeven, wassen en afgieten
  • Ontwerpen
  • Waarnemen
  • Samenwerken
  • Opruimen en afwassen

EXPERIMENTEN
Zetmeelkorrels bekijken
De leerlingen kleuren met jodium de zetmeelkorrels in een aardappel en bekijken ze onder een loep of microscoop.

Aardappels wegen
De leerlingen wegen de aardappels en bepalen het volume van de aardappels. Hiermee kan het zetmeelgehalte worden bepaald in de aardappels.

Aardappels schillen en raspen
De aardappels worden gewassen, geschild en gerasp om de zetmeelkorrels uit de cellen vrij te maken.

Spoelen en zeven
Het aardappelrasp wordt gespoeld en gezeefd. Zo worden de vaste bestanddelen te scheiden van het stijfsel

Bezinken en decanteren
In een maatbeker zinkt het stijfsel naar de bodem en het vocht kan worden afgeschonken. Op de bodem blijft de stijfsel over. De opbrengst wordt gewogen.

Stijfsel testen
Het stijfsel kan nu gedroogd worden om mee te nemen naar school en/of getest worden of je er stof mee kan verstevigen en of je ermee kan plakken,